همزمان با نزدیک شدن به هفته گردشگری، رؤیای تبدیل البرز از مسیر عبوری به مقصد گردشگری پررنگتر شده؛ اما کمبود زیرساخت موزهای، تعیین حریم آثار و چالش مالکیت برخی محوطههای تاریخی همچنان پابرجاست.
به گزارش نجوای آگاهی؛ البرز در سالهای اخیر بارها بهعنوان استانی دارای ظرفیتهای تاریخی، طبیعی و گردشگری معرفی شده است؛ استانی که به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی تهران و شمال، دسترسی به مناطق کوهستانی و روستایی و برخورداری از محوطهها و بناهای تاریخی، میتواند سهم بیشتری از گردشگری کشور داشته باشد.
در نشست اخیر مدیران میراث فرهنگی استان با علیرضا عباسی، نماینده کرج، فردیس و اشتهارد در مجلس شورای اسلامی، بار دیگر همین ظرفیتها و مسیر تبدیل آنها به فرصت اقتصادی مورد تأکید قرار گرفت؛ اما در میان این تصویر امیدوارکننده، اعدادی هم وجود دارد که پرسشهای دیگری ایجاد میکند.
بر اساس گزارشی که از سوی شهباز محمودی، معاون میراث فرهنگی البرز، ارائه شده، تاکنون ۵۳۶ اثر تاریخی در استان شناسایی شده که ۳۴۳ اثر ثبت ملی و یک اثر نیز در سطح جهانی ثبت شده است.
در کنار این آثار، بیش از ۲۵ هزار شیء تاریخی در استان نیازمند حفاظت، نگهداری و امکان ارائه به مردم است. با این حال، البرز همچنان با مسئله کمبود زیرساخت موزهای مواجه است و تأمین زمین و اعتبار برای ایجاد موزه یکی از مطالبات و نیازهای جدی این حوزه است.
به گفته محمودی، مجاورت البرز با پایتخت و افزایش قیمت زمینهای استان، تأمین زمین برای ایجاد موزه و اجرای طرحهای حوزه میراث فرهنگی را دشوار کرده است.
موضوع موزه البته در ماههای اخیر در دستور کار ادارهکل قرار گرفته و مدیرکل میراث فرهنگی البرز نیز از پیگیری مجوزهای ایجاد سه موزه خبر داده است.
مسئله فقط نمایش اشیای تاریخی نیست؛ موزه یکی از حلقههای اتصال میراث با جامعه امروز است. اگر قرار باشد میراث تاریخی به بخشی از تجربه گردشگر و حتی آموزش نسل جدید تبدیل شود، نگهداری آثار در کنار امکان روایت و دسترسی عمومی به آنها اهمیت پیدا میکند.
در همین نشست، معاون میراث فرهنگی البرز از وجود حدود ۱۲۰ محوطه تاریخی در استان سخن گفت که بنا بر اعلام وی، تنها حدود ۱۲ مورد از آنها تعیین حریم و عرصه مشخص دارند.
یکی از نمونههای پیچیدهتر، محوطه تاریخی مردآباد در محدوده ماهدشت است؛ جایی که بنا بر توضیحات ارائهشده، ۶۴ قطعه در محدوده تاریخی قرار گرفته و مالکان برخی از این قطعات دارای سند رسمی هستند. تاکنون تنها چهار قطعه تعیین تکلیف شده و حدود ۶۰ قطعه همچنان با مسئله مالکیت و محدودیتهای ناشی از قرار گرفتن در عرصه تاریخی مواجهاند.
اینجا مسئله فقط حفاظت از یک محوطه تاریخی نیست. وقتی مالک امکان ساختوساز ندارد و دستگاه متولی میراث نیز امکان خرید یا تعیین تکلیف همه املاک را ندارد، یک پرونده تاریخی به مسئلهای اقتصادی و اجتماعی برای ساکنان نیز تبدیل میشود.
پیشنهادهایی برای تملک این اراضی و تبدیل محدوده به فضای سبز شهری مطرح شده، اما تا تعیین تکلیف نهایی، مسئله همچنان باقی است.
در سوی دیگر ماجرا، مجموعهای از پروژههای مرمتی و گردشگری در حال اجراست.
مسجد جامع اشتهارد که با مشکلات سازهای مواجه بوده، در مسیر عملیات نجات و مرمت قرار گرفته و بنا بر اعلام نادر زینالی، مدیرکل میراث فرهنگی البرز، عملیات مرمتی و استحکامبخشی آن به بیش از ۸۵ درصد رسیده است.
تپه اُزبکی نیز در مسیر مطالعات و اقدامات لازم برای ثبت جهانی قرار دارد؛ فرآیندی که بنا بر اعلام ادارهکل میراث فرهنگی، ممکن است سه تا پنج سال زمان ببرد. همزمان ایجاد زیرساختهایی مانند برق، روشنایی، سرویسهای بهداشتی و گذر گردشگری برای این محوطه دنبال شده است.
این اقدامات نشان میدهد بخشی از مسئله «نبود زیرساخت» در حال پیگیری است؛ اما خودِ همین پروژهها نیز نشان میدهند که تبدیل یک اثر تاریخی به مقصد گردشگری، صرفاً با ثبت اثر یا تبلیغ آن اتفاق نمیافتد.
مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی البرز از جذب بیش از ۱۵ همت سرمایهگذاری در حوزه گردشگری طی یک سال گذشته خبر داده است؛ رقمی که به گفته او مربوط به سرمایهگذاریهای جذبشده در حوزه گردشگری است، نه اعتبار دولتی ادارهکل.
زینالی در تشریح اعتبارات دولتی نیز گفته است در مرحله نخست حدود ۳۰ میلیارد تومان اعتبار برای برنامههای ادارهکل جذب شده و تلاش میشود تا پایان مهرماه ۳۰ میلیارد تومان دیگر نیز اختصاص پیدا کند. همچنین برای پروژههای طالقان و اشتهارد، هر کدام ۳۰ میلیارد تومان اعتبار با دستور وزیر میراث فرهنگی در نظر گرفته شده است.
تفکیک این ارقام اهمیت دارد؛ چراکه «سرمایهگذاری جذبشده» با «اعتبار دولتی» یکسان نیست و هرکدام تصویر متفاوتی از وضعیت توسعه گردشگری استان ارائه میکنند.
در نشست خبری ۲۲ شهریور نیز تأکید شده بود که هدف اصلی، عبور البرز از وضعیت «مسیر عبوری» و تبدیل آن به «مقصد گردشگری» است؛ بهگونهای که گردشگر در استان توقف و اقامت داشته باشد و بخشی از هزینه سفر خود را در اقتصاد مردم البرز صرف کند.
این بخش شاید مهمترین نقطه اتصال میان گردشگری و زندگی روزمره مردم باشد. زیرا تعداد پروژهها و میزان سرمایهگذاری، بهتنهایی نشان نمیدهد که گردشگری تا چه اندازه به اقتصاد محلی منتقل شده است. سؤال اصلی این است که این جریان مالی چه سهمی برای روستاییان، صاحبان اقامتگاهها، هنرمندان صنایعدستی، تولیدکنندگان محلی و کسبوکارهای کوچک ایجاد میکند.
علیرضا عباسی، نماینده کرج، فردیس و اشتهارد، در این نشست توسعه گردشگری را فقط موضوعی مرتبط با میراث فرهنگی ندانست و چند محور را برای تبدیل ظرفیتهای استان به فرصت اقتصادی مطرح کرد.
نخست؛ رشد جمعیت و زیرساخت. به گفته عباسی، سالانه حدود ۱۲۰ تا ۱۴۰ هزار نفر به البرز مهاجرت میکنند و در یک دوره چهار ساله بیش از ۵۰۰ هزار نفر به جمعیت استان افزوده میشود؛ در حالی که به گفته او، زیرساختها و اعتبارات متناسب با این رشد توسعه نیافتهاند.
دوم؛ گردشگری بهعنوان اقتصاد محلی. عباسی بر ظرفیت گردشگری سلامت، روستایی، بومگردی و کشاورزی تأکید کرد و گفت هدف نباید صرفاً عبور گردشگر از البرز باشد؛ بلکه باید شرایطی ایجاد شود که گردشگر در استان توقف کند و هزینه سفر او به کسبوکارهای محلی منتقل شود.
سوم؛ صنایعدستی بهعنوان بخش اقتصادی گردشگری. او احیای بازار داخلی و خارجی صنایعدستی را یکی از مسیرهای تبدیل ظرفیت فرهنگی استان به اشتغال و درآمد دانست؛ موضوعی که در صورت اتصال به زنجیره گردشگری میتواند از سطح نمایش و عرضه محدود فراتر برود.
چهارم؛ حفظ هویت در کنار توسعه. عباسی میراث فرهنگی را صرفاً مجموعهای از بناها و محوطههای تاریخی ندانست و بر نقش آن در شناخت نسل جدید از پیشینه فرهنگی و تاریخی تأکید کرد. او همچنین توسعه گردشگری را نیازمند توجه همزمان به ارزشهای فرهنگی و اجتماعی دانست.
این چهار محور، در کنار بحث سرمایهگذاری و توسعه زیرساختهای گردشگری، یک نکته مشترک دارند: گردشگری زمانی میتواند به یک موتور اقتصادی برای البرز تبدیل شود که میان زیرساخت، حفاظت از میراث، کسبوکار محلی و تجربه گردشگر ارتباط واقعی ایجاد شود.
از این منظر، گردشگری میتواند یکی از مسیرهای ایجاد فعالیت اقتصادی و اشتغال باشد؛ اما خودِ گردشگری نیز به زیرساخت نیاز دارد. اقامت، حملونقل، خدمات بهداشتی، دسترسی مناسب، حفاظت از منابع طبیعی و تاریخی و توان پذیرش گردشگر، همگی بخشی از همان زیرساختی هستند که توسعه گردشگری به آن وابسته است.
بنابراین نمیتوان صرفاً با افزایش تعداد پروژههای گردشگری، مسئله را حلشده تلقی کرد؛ همانطور که نمیتوان بدون تعیین تکلیف آثار و محوطههای تاریخی، انتظار داشت همه ظرفیتهای میراثی استان به فرصت گردشگری تبدیل شوند.
نزدیک شدن به هفته گردشگری، زمان مناسبی برای معرفی پروژههای تازه و ظرفیتهای البرز است؛ اما شاید اهمیت این مناسبت فقط در معرفی جاذبهها نباشد.
البرز همزمان چند تصویر متفاوت از گردشگری را پیش روی خود دارد: سرمایهگذاریهای جدید، پروژههای مرمتی، تلاش برای ثبت جهانی تپه اُزبکی، توسعه بومگردی و وعده تبدیل استان به مقصد گردشگری.
در مقابل، هنوز مسائلی مانند کمبود زیرساخت موزهای، تعیین حریم بخش قابل توجهی از محوطههای تاریخی و پروندههای حلنشده مالکیتی وجود دارد.
فاصله میان این دو تصویر، همان جایی است که آینده گردشگری البرز را تعیین میکند؛ اینکه آیا توسعه گردشگری صرفاً به افزایش پروژه و سرمایهگذاری منتهی میشود یا میتواند به حفاظت مؤثرتر از میراث و سهم واقعیتر مردم از اقتصاد گردشگری نیز برسد.
پیش از این، «امید بانوان» در گزارشی از نشست خبری مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی البرز، موضوع تبدیل البرز از مسیر عبوری به مقصد گردشگری و پیوند گردشگری با اقتصاد خانواده را بررسی کرده بود.
گزارش مرتبط: از صبحانه کاری قصر رز تا رؤیای مقصد شدن البرز؛ گردشگری چگونه به اقتصاد خانواده میرسد؟»
البرز برای تبدیل شدن از «مسیر عبوری» به «مقصد گردشگری» به سرمایهگذاری و پروژههای جدید نیاز دارد؛ اما آیا همزمان سازوکار مشخصی برای حل مسائل مالکیتی، تکمیل زیرساختهای موزهای و حفاظتی و رساندن منافع گردشگری به جامعه محلی نیز در حال شکلگیری است؟
نظرات (۰)
هنوز نظری ثبت نشده — اولین نفر باشید!
ثبت نظر جدید